Zastanawialiście się kiedyś dlaczego jeden z najpopularniejszych obrazów Józefa Mehoffera jest dziwny? Kogo przedstawia i co symbolizuje, o ile można się w tej słynnej pracy dopatrzeć się mniej lub bardziej ukrytych znaczeń? Mowa oczywiście o "Dziwnym ogrodzie", obrazie, który artysta rozpoczął w 1902 roku w Siedlcu pod Krakowem, a który ukończył w roku kolejnym. Mehoffer był w tym czasie malarzem bardzo znanym i cenionym a obraz prezentowany w kraju i poza granicami cieszył się wielkim uznaniem. 

Płótno prezentuje sielankową scenę rozgrywającą się w upalny, letni dzień w przepięknym ogrodzie. Na pierwszym planie jawi się  mały złotowłosy synek Mehoffera, który nagi, trzyma w obu dłoniach zerwane w ogrodzie kwiaty, prawdopodobnie malwy. Słońce bardzo mocno oświetla jego postać, sprawiając, że to właśnie na nim skupiamy swój wzrok w pierwszej kolejności. Ten świetlny zabieg podkreśla niewinność i anielskość dziecka. Obok,  po prawej stronie chłopca, lekko z głębi wyłania się postać żony artysty Jadwigi Janakowskiej, przechadzającej się po alejce w pięknej, chabrowej sukni. Kobieta przedstawiona została przodem do widza, Za nią, w cieniu kroczy opiekunka dziecka. Cała trójka osadzona została w scenerii bogato ukwieconego ogrodu skąpanego w słońcu, w otoczeniu różnobarwnych kwiatów i dorodnej jabłoni. 

To na pozór realistyczne przedstawienie łączy w sobie pierwiastek tajemnicy, coś, co skłania nas ku stwierdzeniu, że jest to scena w gruncie rzeczy nierzeczywista, jakby oniryczna wizja artysty. Wiele analiz, które powstały na przestrzeni lat wskazuje, że obraz ten jest osobistą afirmacją życia, wyrazem arkadyjskiego wręcz szczęścia i dobrobytu. Malarz nie przedstawia nam jednak wszystkiego, świadomie odsłaniając przed widzem jedynie niewielki skrawek ogrodu. Pomimo iż wewnętrzny rytm obrazu (zaznaczony zwłaszcza przez girlandy kwiatów oraz alejkę) skłania nas ku analizowaniu coraz to głębszych stref płótna, nie jesteśmy w stanie dojrzeć dalszej części ogrodu. Artysta pragnie nam coś pokazać, ale jednocześnie wiele ukrywa, budując tym samym atmosferę dziwności, tajemnicy i niepokoju. 

Stan ten podkreśla znajdująca się w górnej partii obrazu duża ważka, która kompozycyjnie oderwana jest od reszty i potraktowana została w konturowy, witrażowy sposób. Mowa w tym przypadku o tzw. guliweryzacji, czyli zmianie proporcji występujących w dziele elementów rzeczywistości. Nienaturalnych rozmiarów owad po dziś dzień stanowi interpretacyjną zagadkę - dla niektórych jest to symbol tajemniczości i radości, co jest spójne z postrzeganiem ważki przez kulturę japońską, ciężko jednak jednoznacznie potwierdzić czy właśnie tak postrzegał ją również sam malarz. 

W swoim dzienniku z dnia 21 lutego 1897 roku Mehoffer zanotował, że przyświeca mu idea życia - rozkoszy - użycia - uciechy - światła  - słońca i ciepła (1). Zdanie to bardzo pasuje do "Dziwnego ogrodu", który, jak wskazują niektórzy badacze, jest przede wszystkim odniesieniem do zmysłowej, erotycznej strony życia malarza. Co ciekawe, miałyby o tym świadczyć zarówno świadome zabiegi kompozycyjne, jak i elementy sugerujące działanie podświadomości. W takim kontekście dzieło:

(...) nie jest obrazem  czegoś realnego, tylko odzwierciedleniem świadomych i nieświadomych marzeń o wyraźnie erotycznym charakterze, za czym przemawia ogólna "gorąca" atmosfera obrazu, a także postać nagiego chłopca oraz skupiająca uwagę, centralnie umieszczona, intrygująca przez gest i koloryt, postać żony artysty. (2)

 Bardzo ciekawe, że Mehoffer w "Ogrodzie" odział żonę w suknię o ciemno szafirowym odcieniu pisząc do niej w liście z 1902 roku, a więc w czasie gdy malował obraz: Teraz jesteś dla mnie prawie synonimem szafirowego koloru i tuląc się się choć przez taką przestrzeń  do Ciebie - w tym kolorze się nurzam. (3)

Wiele wskazuje więc na to, że "Dziwny ogród" to coś więcej niż sielska scenka rodzajowa o idyllicznym charakterze. Czy jesteśmy jednak w stanie w pełni zrozumieć to dzieło i popatrzeć na nie dokładnie tak jak malarz? Podczas analizy dzieł pytań nasuwa się przecież jeszcze więcej: dlaczego jabłoń tak bardzo obrodziła w owoce? Co sugerują znajdujące się po prawej stronie suche gałęzie? Czy gest żony zrywającej jabłko to świadome nawiązanie do raju i czasu sprzed grzechu pierworodnego? Czy ten obraz to dla malarza swoisty "ogród ziemskich rozkoszy"? Na wiele z tych pytań chyba nigdy już nie znajdziemy odpowiedzi a ogród Mehoffera chyba na zawsze pozostanie dziwny. Na szczęście. 

Bibliografia:

(1) Józef Mehoffer, "Dziennik", opr. i komentarze J. Puciata-Pawłowska, Kraków 1975, s. 338

(2) Joanna M. Sosnowska, "Dziwny Ogród", s. 350, [w]: "Architektura znaczeń. Studia ofiarowane prof. Zbigniewowi Bani w 6 rocznicę urodzin i w 45-lecie pracy dydaktycznej", Uniwersytet Warszawski, Warszawa, 2011 

(3) Tamże

A gdyby tak wynająć sobie Luwr na wyłączność i nagrać tam swój najnowszy teledysk, który w jedną dobę osiąga 10 milionów wyświetleń na YT? 

 The Carters, czyli Beyoncé i Jay-Z, wydali właśnie swoją wspólną płytę "Everything Is Love" i promujący ją utwór "Apeshit" to wizualna uczta dla oczu. Klip został nagrany w imponujących wnętrzach Luwru, prezentując tym samym najsłynniejsza arcydzieła sztuki, na czele z Mona Lisą, którą, co jest rzadkością, można podziwiać bez towarzyszącego jej na co dzień zgiełku i tłumu. 

Wiadomo, że Giocondę poznają niemal wszyscy, ale, z racji, że w teledysku pojawia się znacznie więcej naprawdę pięknych kadrów z wyjątkowymi rzeźbami i obrazami, postanowiłam je dla Was wyłapać i zidentyfikować, zakładając, że część z nich może stanowić wizualną zagadkę.

Andrea Solari, Madonna z zieloną poduszką, ok. 1507

Leonardo da Vinci, Mona Lisa, 1503

Nike z Samotraki, III lub II wiek p.n.e

Jacques-Louis David, Koronacja Napoleona, 1807

                    Jacques-Louis David, Porwanie Sabinek, 1799

Rosso Fiorentino, Pieta, ok. 1537

Theodore Gericault, Tratwa Meduzy, 1819

Wenus z Milo, ok. 130 - 100 p.n.e.

Ary Scheffer, Cienie Franceski z Rimini i Paola Malatesty ukazują się Dantemu i Wergiliuszowi, 1835 

Paolo Veronese, Uczta w domu Lewiego, 1573

Marie-Guillemine Benoist, Portret czarnej kobiety, 1800 

Skrin z teledysku "Apeshit", źródło: YouTube

Pomyślałam, że rocznica urodzin Egona Schiele to bardzo dobry pretekst do napisania o nim i jego pracach parę słów, po chwili stwierdziłam jednak, że dla Egona zawsze jest dobry czas i miejsce, i że tak na dobrą sprawę, to mogłabym rozprawiać o nim codziennie. Niewielu jest takich twórców w moim prywatnym rankingu, którzy fascynują mnie tak mocno i robią to z niegasnącą siłą już od wielu lat, bo już w liceum, kiedy odkryłam jego rozedrganą, nerwową kreskę pewne było, że ta miłość trwać będzie, kto wie, może i całe życie. 

To właśnie chyba ta nerwowość i ekspresja sprawiają, że Schiele jawi mi się jak ktoś bardzo bliski a jego rysunki stanowią zapis emocji i przeżyć, z którymi mam ochotę się utożsamiać, choć jak wiadomo, nasze losy nie miały ze sobą nic wspólnego. To, co sprawia, że prace Egona wydają mi się szalenie bliskie to nie ich temat, ale sposób w jaki zostały stworzone. Jest w nich coś tożsamego z moją naturą, coś, co sprawia, że tak niezmiennie, od wielu lat, wręcz nie mogę się im oprzeć. Co ciekawe, chociaż Egon zachwyca podejściem do ludzkiego ciała, które fascynuje go, hipnotyzuje i inspiruje, najbardziej urzekają mnie nie jego portrety, ale pejzaże, w których również wyraźnie dostrzec można jego niepowtarzalny, unikalny styl. 

Zawsze fascynowało i uspokajało mnie obserwowanie miasta z jedynej słusznej i bezpiecznej perspektywy, a więc z góry, z dachu lub wysokiego balkonu, gdzie zgiełk i tłum staje się jedynie mglistym zarysem, niegroźnym tańcem marionetek. W pracach Egona jest coś co mnie równie zachwyca - jakiś niewypowiedziany spokój i łagodność wyłania się z tych widoków na małe, urokliwe, prowincjonalne miasteczka. Rozczula mnie wielka szczerość tych widoków i konturowość, która ma w sobie coś z dziecięcych rysunków, pełnych różnorodnych brył i figur geometrycznych. 

Natura postrzegana przez malarza w sobie coś nierzeczywistego, coś co sprawia, że pomimo inspiracji realnymi widokami, mam wrażenie, że oglądam pejzaże wewnętrzne, swoistą wizualizację uczuć i nastrojów - od łagodności wiejskich pól po nerwowość powyginanych gałęzi. Niezwykle spójny styl, wrażliwość i doskonałe wyczucie barw - wszystko to sprawia, że Schiele zawsze będzie dla mnie jednym z najlepszych i najbliższych sercu twórców, do których wracam wielokrotnie, dokładnie tak, jak się wraca z tęsknoty do najlepszego przyjaciela. 

Pewnie nie raz i nie dwa to pytanie majaczyło Wam na horyzoncie, zwłaszcza, gdy po raz enty trafialiście na wizerunki średniowiecznych dzieci, które z dziećmi nie miały tak naprawdę wiele wspólnego. Dlaczego nie przypominają one tych słodkich istot, jakie znamy teraz? Dlaczego wyglądają, jakby były od razu dorosłe? Czy w "wiekach ciemnych" dzieci rodziły się "gotowe"- w pakiecie z brodą, wąsami i grymasem zdradzającym permanentne zmęczenie życiem? 

Żeby na te wszystkie frapujące pytania odpowiedzieć jak najbardziej serio należy przyglądnąć się bliżej zarówno epoce średniowiecza, zwyczajom jak i roli ówczesnej sztuki. Jeśli przez chwilę spróbujemy spojrzeć na te "brzydkie dzieci" jak na zupełnie celowy, malarski nośnik określonych postaw i znaczeń, to otrzymamy wiele bardzo ciekawych informacji. 





Malarskie przedstawienia dzieci w średniowieczu były ściśle związane z wyobrażeniami Jezusa i garstki innych biblijnych dzieci. W przypadku niezliczonych wizerunków Madonny z Dzieciątkiem, mały Jezus jest "dorosłym dzieckiem", ponieważ właśnie tak go sobie wyobrażano - jako tzw homunculusa (człowieczka), dorosłego w ciele dziecka, którego fizyczność nigdy nie uległa zmianie. Popularność tego typu przedstawień sprawiła, że "człowieczek" uznawany był jako wzór, kanon, wg którego powstawały wszystkie inne wyobrażenia dzieci. Skoro Jezusek tak wygląda, to czemu nie malować tak również innych szkrabów?





Wygląd średniowiecznych dzieci wskazuje również wyraźnie na pewną ignorancję twórców co do malarstwa realistycznego. Co tu dużo mówić, od odtwarzania rzeczywistości woleli zdecydowanie bardziej ekspresjonistyczne wizje, stąd te wszystkie dziecięce twarze zdecydowanie odbiegają od realnych przedstawień. Co ciekawe, możliwość odrzucenia realizmu sprawiała mimo wszystko, że wszystkie twarze malowane były bardzo podobnie, wg określonych schematów/konwencji - w tamtym czasie nie korzystano jeszcze z przywileju z wolności twórczej, to byłaby zupełna nowość.  


W renesansie wraz z rozkwitem sztuki niereligijnej, pojawiało się coraz więcej przedstawień dzieci niebiblijnych, np. portretów zamawianych przez zamożnych, ale "zwykłych" ludzi. To oczywiste, że nikt nie chciał, aby wizerunek jego dziecka przerażał i przywodził na myśl brzydkiego starego człowieka, tak więc rysy dzieci stawały się, zgodnie z realiami, coraz bardziej łagodne i subtelne. Analogicznie wpłynęło to również na wizerunek małego Jezuska, którego oblicze złagodniało i uległo odmłodzeniu. Renesans to zdecydowane zwrócenie się w stronę realizmu i prawdy malarskiej, a także podkreślenie dziecięcej niewinności. Oczywiście, zdarzały się nadal obrazy renesansowe i późniejsze, na których dzieci nie grzeszyły urodą, było to jednak zjawisko zdecydowanie mniej powszechne, poza kanonem. 

Patrzę i zachwycam się. Patrzę i fala spokoju rozlewa się po całym moim ciele. Patrzę i chciałabym znaleźć się tam, w tej krainie intymności i łagodności, w świecie, gdzie wszystko spowite jest oniryczną mgiełką.  

18 maja 1883 roku urodził się Hasui Kawase, japoński artysta, którego prace wprawiają mnie w stan niewysłowionego zachwytu. I choć nie umiem napisać o nim nic odkrywczego, co najwyżej tyle, ile znalazłam w Wikipedii, to stwierdzam, że w moim prywatnym rankingu jest to jeden z najwspanialszych twórców XX wieku.  

Jego drzeworyty zaliczane są do stylu shin-hanga (nowego drzeworytu) i reprezentują współczesne wydanie tej tradycyjnej japońskiej techniki. Artysta skupiony głównie na pejzażu, unikał kultiwych przedstawień Japonii, wybierając mniej znane scenerie. 



Wybór prostych, na pozór, miejsc nie przeszkodził w stworzeniu chwytających za serce i rozczulających widoków, wręcz przeciwnie, w tej prostocie Kawase ukrył ogromną siłę wyrazu i magię, która nie pozwala odwrócić wzorku od prac. 



Słońce, śnieg, deszcz, wiatr - bez względu na warunki atmosferyczne, pejzaże te wzbudzają we mnie poczucie ogromnej tęsknoty za spokojem i życiową równowagą. 




Prace Hasui Kawase nawiązują do ukiyo, rodzaju malarstwa i drzeworytu japońskiego z okresu Edo (od połowy XVII wieku do drugiej połowy XIX w.), wyrażającego postawę radości życia. Obrazy przemijającego świata, bo tak je nazywano, były artystycznym opisem ulotnego świata zjawisk przyrody, mieszkańców miast a także ludzi sztuki, zwłaszcza aktorów i kurtyzan. 



Za punkt honoru obrałam sobie zapoznanie się ze światem sztuki Dalekiego Wschodu, zwłaszcza japońskiej. Wstyd mi bardzo, że dotychczas tak mi było z nim nie po drodze.